foto: Wikimedia Commons

Dok se politička karta Evrope posljednjih godina sve intenzivnije boji u tamnije nijanse, Španija je ostala jedno od rijetkih velikih crvenih uporišta socijaldemokratije u Evropi. Međutim, odluka španskog premijera Pedra Sančeza da 5. oktobra raspiše vanredne parlamentarne izbore za 29. novembar ove godine otvorila je pitanje kako budućnosti njegove osmogodišnje vladavine tako i političke sudbine evropske ljevice. Ukoliko Socijalistička radnička partija Španije (PSOE) izgubi vlast, socijalisti bi ostali bez posljednjeg premijera iz svojih redova među pet najvećih država članica Evropske unije, što bi dodatno promijenilo odnos političkih snaga unutar evropskih institucija.

Sančezova odluka da skrati mandat vlade, koji je redovno trebalo da traje do 2027. godine, uslijedila je nakon što je španski Kongres 2. oktobra odbacio paket hitnih mjera za ublažavanje stambene krize. Iako je riječ o neposrednom povodu za raspisivanje izbora, razloge za političku krizu potrebno je tražiti u znatno složenijim odnosima unutar španskog partijskog sistema, sve izraženijoj fragmentaciji ljevice, jačanju radikalno desničarskog Vox-a, ali i specifičnostima manjinske vlade koja je, uprkos brojnim političkim izazovima, uspjela da opstane gotovo tri godine.

Sančez – politički Feniks

Kada je Pedro Sančez u junu 2018. godine preuzeo dužnost predsjednika Vlade Španije, nakon uspješno izglasanog nepovjerenja konzervativnom premijeru Marijanu Rahoju, malo ko je mogao pretpostaviti da će se na čelu španske vlade zadržati gotovo deceniju. Njegov dolazak na vlast predstavljao je presedan u savremenoj španskoj demokratiji, budući da je prvi put jedan premijer smijenjen konstruktivnim izglasavanjem nepovjerenja, a ne neposredno nakon parlamentarnih izbora.

Sančezov politički uspon bio je utoliko neobičniji što je samo dvije godine ranije izgubio poziciju generalnog sekretara PSOE-a nakon unutrašnjeg sukoba oko odnosa prema formiranju konzervativne vlade. Povratkom na čelo stranke 2017. godine, a zatim i preuzimanjem premijerske funkcije, izgradio je reputaciju političara sposobnog da preokrene nepovoljne okolnosti u svoju korist.

Takvu sposobnost posebno je demonstrirao nakon parlamentarnih izbora održanih u julu 2023. godine. Iako je opoziciona Narodna partija (PP) osvojila najveći broj poslaničkih mjesta, njen lider Alberto Nunjez Feiho nije uspio da obezbijedi parlamentarnu većinu. Sančez je, nasuprot tome, zahvaljujući podršci regionalnih, nacionalističkih i separatističkih stranaka, uspio da formira novu vladu sa lijevom koalicijom Sumar uprkos tome što je PSOE raspolagao sa svega 121 od ukupno 350 mandata u Kongresu poslanika.

Međutim, politička cijena takvog aranžmana bila je nadasve visoka. Podrška katalonskih separatista, posebno stranke Junts, bila je uslovljena ustupcima u pogledu amnestije učesnika katalonskog procesa nezavisnosti, što je izazvalo snažne reakcije opozicije i dijela španske javnosti. Istovremeno, ideološki heterogena parlamentarna većina, sastavljena od stranaka sa različitim, a nerijetko i međusobno suprotstavljenim političkim ciljevima, značajno je ograničavala mogućnosti vlade da sprovodi ambicioznije reforme.

Upravo su te protivrječnosti, koje su Sančezu omogućile opstanak na vlasti nakon izbora 2023. godine, postepeno postale jedan od ključnih izvora nestabilnosti njegove vlade.

Stambena kriza kao okidač političkog raspleta

Uprkos relativno povoljnim makroekonomskim pokazateljima, uključujući ekonomski rast koji je posljednjih godina nadmašivao rezultate većine velikih evropskih ekonomija, Španija se suočava sa sve izraženijim nezadovoljstvom građana zbog rastućih troškova života, a posebno cijena stanovanja.

Problemi dostupnosti stambenog prostora naročito pogađaju mlađe generacije i stanovnike velikih urbanih centara, poput Madrida, Barselone i Valensije, gdje rast cijena nekretnina i zakupnina nije praćen odgovarajućim povećanjem raspoloživih prihoda. Dodatni pritisak stvaraju nedovoljna ponuda pristupačnih stanova, turistički najam i dugogodišnje strukturne slabosti španskog tržišta nekretnina.

Nezadovoljstvo je kulminiralo masovnim protestima širom zemlje podstaknutim slučajem 87-godišnje Marikarmen Abaskal čije je prinudno iseljenje iz doma u Madridu postalo simbol stambene nesigurnosti. Njena kasnija smrt dodatno je intenzivirala javnu raspravu o socijalnim posljedicama stambene krize.

Sančezova vlada pokušala je da odgovori paketom hitnih mjera koje su, između ostalog, predviđale produženje ugovora o zakupu i ograničavanje povećanja zakupnina. Međutim, njihovo odbacivanje u parlamentu, uz glasove katalonskog Junts-a, pokazalo je da vlada više ne raspolaže pouzdanom većinom čak ni za pitanja koja predstavljaju središnji dio njenog političkog programa.

Odlukom da raspiše vanredne izbore Sančez je pokušao da parlamentarnu blokadu pretvori u političko pitanje o kojem će se izjasniti sami birači. Umjesto nastavka iscrpljujućih pregovora sa nepouzdanim partnerima, španski premijer odlučio je da političku odgovornost za neuspjeh stambenih reformi prebaci u središte izborne kampanje.

Ipak, stambena kriza nije jedini problem sa kojim se suočavaju španski socijalisti. Korupcijske istrage i optužbe povezane sa pojedincima iz Sančezovog partijskog i porodičnog okruženja dodatno su opteretile njegov politički položaj, dok je pitanje migracija, naročito nakon velikog priliva migranata u špansku enklavu Seutu u Sjevernoj Africi, otvorilo prostor za snažniju mobilizaciju desničarskog biračkog tijela.

Desnica na pragu povratka, ljevica bez jedinstva

Iako je španska politika tokom prethodnih decenija bila dominantno obilježena nadmetanjem dvije velike stranke, socijalističkog PSOE-a i konzervativnog PP-a, politički pejzaž značajno se promijenio nakon finansijske krize 2008. godine i pojave novih političkih aktera. Uspon lijevog Podemos-a, liberalnog Ciudadanos-a, a zatim i radikalno desničarskog Vox-a, doveo je do fragmentacije nekada relativno stabilnog dvopartijskog sistema, čime je formiranje parlamentarnih većina postalo znatno složenije.

Posebno je značajan uspon Vox-a, stranke koju predvodi Santijago Abaskal, a koja je od marginalne političke organizacije postala jedan od najuticajnijih aktera španske desnice. Njen politički program karakterišu izraženi španski nacionalizam, protivljenje regionalnim separatističkim pokretima, restriktivnija migraciona politika i društveni konzervativizam, uz kritički odnos prema pojedinim aspektima evropske integracije.

Za razliku od izbora 2023. kada je Vox zabilježio pad podrške i osvojio 33 poslanička mandata, aktuelna istraživanja javnog mnjenja ukazuju na znatno veću podršku ovoj stranci, što otvara pitanje budućih odnosa između tradicionalne i radikalne desnice.

Naime, PP uživa podršku 31,9% birača, PSOE 28,1%, dok Vox bilježi 18,9%. Istovremeno, lijevi Sumar raspolaže sa 5,3%, a Podemos sa svega 2,3% podrške. Prema projekcijama zasnovanim na ovom istraživanju, PP i Vox zajedno bi mogli da osvoje apsolutnu parlamentarnu većinu za koju je potrebno najmanje 176 od ukupno 350 poslaničkih mandata.

Politička računica dodatno se komplikuje činjenicom da PSOE ne može samostalno formirati vladu čak ni uz značajnije poboljšanje vlastitog izbornog rezultata. Sančezova sposobnost da ponovo okupi parlamentarnu većinu zavisi i od rezultata stranaka lijevo od socijalista, ali i od spremnosti regionalnih političkih aktera da podrže eventualnu novu vladu.

Međutim, odnosi unutar španske ljevice ostaju opterećeni međusobnim nesuglasicama. Neuspjeh pregovora o zajedničkom nastupu alternativnih lijevih stranaka, uključujući Podemos i političke organizacije okupljene oko šireg lijevog bloka, dodatno je onemogućilo njihov zajednički izborni nastup, što je dovelo do odluke da u ključnim izbornim jedinicama nastupe na odvojenim listama. Ovakav ishod će neminovno proizvesti negativne efekte na lijevom spektru usljed španskog proporcionalnog izbornog sistema koji u manjim izbornim jedinicama može nepovoljnije djelovati na fragmentirane političke opcije.

Na drugoj strani, odnosi između PP-a i Vox-a takođe nisu lišeni političkih protivrječnosti. Dok konzervativci nastoje da očuvaju poziciju glavne stranke desnog centra, Vox svoj politički uspon gradi i na kritici tradicionalnih konzervativnih elita. Eventualna parlamentarna saradnja ove dvije stranke zato bi otvorila pitanje obima političkih ustupaka koje bi PP morao da prihvati, naročito u oblastima migracija, regionalne autonomije i društvene politike.

Posljednji socijalistički Mohikanac među evropskim velikanima

Potencijalni odlazak Pedra Sančeza sa vlasti imao bi političke posljedice koje prevazilaze granice Španije. Naime, dok su evropske socijaldemokratske stranke tokom druge polovine 20. vijeka predstavljale jednu od dvije dominantne političke porodice zapadnoevropskih demokratija, posljednje dvije decenije obilježene su njihovim postepenim slabljenjem, gubitkom tradicionalnog biračkog tijela i sve izraženijom konkurencijom, kako sa lijevog tako i sa desnog dijela političkog spektra.

Posebno je ilustrativan primjer pet najvećih država članica Evropske unije – Njemačke, Francuske, Italije, Španije i Poljske. U Njemačkoj je, nakon povratka demohrišćana na vlast, kancelarsku funkciju preuzeo Fridrih Merc, dok Socijaldemokratska partija Njemačke (SPD) učestvuje u vladajućoj koaliciji kao mlađi partner. U Francuskoj je nekada dominantna Socijalistička partija već duže vrijeme udaljena od predsjedničke funkcije, dok u Italiji desničarsku vladu predvodi Đorđa Meloni. Poljsku vladu predvodi Donald Tusk, lider liberalno-konzervativne Građanske platforme, dok španski PSOE ostaje jedina socijalistička stranka koja predvodi izvršnu vlast među ovih pet država.

Ovakav odnos snaga predstavlja značajnu promjenu u poređenju sa periodom krajem devedesetih godina prošlog vijeka kada su evropski socijaldemokrati bili na vrhuncu političke moći. Njemačkom je upravljao Gerhard Šreder, Ujedinjenim Kraljevstvom Toni Bler, Francuskom socijalistički premijer Lionel Žospen u okviru kohabitacije sa predsjednikom Žakom Širakom, dok su socijaldemokratske i druge stranke lijevog centra imale značajan uticaj i u nizu manjih evropskih država.

Danas je situacija bitno drugačija. Iako socijaldemokratske stranke i dalje učestvuju u vlasti u pojedinim evropskim zemljama, poput Danske, Njemačke ili Malte , njihova sposobnost da samostalno oblikuju političke prioritete najvećih evropskih država značajno je ograničena.

Pritom, položaj Sančeza unutar evropske socijaldemokratske porodice posebno je interesantan i zbog njegovog političkog profilisanja. Za razliku od dijela socijaldemokratskih lidera koji su, pod pritiskom rastuće podrške desnici, prihvatili restriktivniji pristup migracionoj politici i pojedinim pitanjima društvenog identiteta, španski premijer nastavio je da naglašava progresivne vrijednosti, socijalnu jednakost i otvorenost prema migracijama.

Razlike unutar evropske socijaldemokratije postale su posebno vidljive tokom ovogodišnje migrantske krize u Seuti, kada je danska socijaldemokratska premijerka Mete Frederiksen podržala znatno restriktivniji pristup približavajući se stavovima pojedinih konzervativnih vlada. Takvo pozicioniranje izazvalo je nezadovoljstvo dijela španskih i italijanskih socijaldemokrata u Evropskom parlamentu ukazujući na sve izraženije ideološke razlike unutar iste evropske političke porodice.

U tom kontekstu, Sančez predstavlja ne samo posljednjeg socijalističkog premijera među najvećim članicama EU već i jednog od najprepoznatljivijih zagovornika tradicionalnijeg progresivnog političkog programa na evropskom nivou.

Šta bi promjena vlasti u Madridu značila za Brisel?

Potencijalna promjena španske vlade mogla bi imati značajne posljedice i po političku ravnotežu unutar evropskih institucija, a naročito u Evropskom savjetu u kome nacionalni lideri odlučuju o najvažnijim strateškim pitanjima evropske integracije.

Iako Evropska narodna partija (EPP) već predstavlja najuticajniju političku grupaciju u Evropskom parlamentu, njena politička moć dodatno je osnažena činjenicom da demohrišćanske i konzervativne stranke predvode vlade više država članica. Istovremeno, rast uticaja nacionalno-konzervativnih i radikalno desničarskih političkih opcija stvara nove mogućnosti za političko povezivanje stranaka koje se nalaze desno od tradicionalnog evropskog desnog centra.

Eventualno formiranje vlade PP-a uz podršku Vox-a otvorilo bi pitanje odnosa španske desnice prema pojedinim evropskim politikama, posebno u oblastima migracija, klimatskih promjena, vladavine prava i institucionalnih reformi EU. Međutim, ne bi nužno značilo i radikalan zaokret španske evropske politike. PP pripada Evropskoj narodnoj partiji i tradicionalno podržava evropske integracije, dok se stavovi Vox-a o pojedinim evropskim pitanjima razlikuju od pozicija njegovih potencijalnih konzervativnih partnera.

Značaj španskih izbora za evropsku socijaldemokratiju stoga nije isključivo simbolički. Gubitak premijerske pozicije u Madridu značio bi i gubitak jednog od najuticajnijih nacionalnih lidera koji učestvuju u oblikovanju evropske političke agende iz perspektive Partije evropskih socijalista (PES).

Ipak, bilo bi pogrešno zaključiti da bi takav ishod označio potpuni nestanak evropske socijaldemokratije iz institucija odlučivanja. Socijalisti i demokrate i dalje predstavljaju jednu od najvažnijih političkih grupacija u Evropskom parlamentu, dok socijaldemokratske stranke učestvuju u brojnim nacionalnim vladama. Riječ je, prije svega, o mogućem daljem smanjenju njihovog uticaja na nivou političkog rukovodstva najvećih država članica.

Može li Sančez još jednom iznenaditi?

Iako aktuelna istraživanja javnog mnjenja pokazuju nepovoljan odnos snaga za vladajući blok, iskustvo parlamentarnih izbora 2023. godine upozorava na potrebu opreza prilikom izvođenja zaključaka o konačnom izbornom ishodu.

Sančez je i tada ušao u kampanju suočen sa istraživanjima koja su ukazivala na značajnu prednost konzervativaca, ali je uspio da mobiliše dio biračkog tijela i obezbijedi uslove za formiranje nove parlamentarne većine. Njegova tadašnja kampanja u značajnoj mjeri bila je zasnovana na predstavljanju izbora kao opredjeljivanja između nastavka progresivnih politika i dolaska radikalne desnice na vlast.

Slični elementi prisutni su i u aktuelnoj kampanji. Sančez nastoji da pitanje dostupnosti stanovanja poveže sa širim ideološkim razlikama između ljevice i desnice, dok istovremeno upozorava na političke posljedice eventualnog ulaska Vox-a u nacionalnu vladu.

Kako god, političke okolnosti danas su drugačije nego prije tri godine. Dugotrajnost Sančezove vladavine, nezadovoljstvo dijela birača ekonomskim i socijalnim prilikama, korupcijske afere koje opterećuju PSOE, kao i fragmentacija alternativne ljevice, predstavljaju izazove koji nisu bili jednako izraženi tokom prethodnog izbornog ciklusa.

Posebno je interesantno da rast podrške Vox-u istovremeno mijenja odnose snaga i unutar samog desnog bloka. Dok PP nastoji da se predstavi kao odgovorna alternativa aktuelnoj vladi, jačanje radikalne desnice otvara pitanje da li bi eventualna konzervativna vlada bila u mogućnosti da samostalno oblikuje svoj politički program ili bi morala da prihvati značajnije ustupke svojim partnerima.

S druge strane, za PSOE će ključno pitanje biti može li mobilizacija birača oko stambene krize i protivljenja radikalnoj desnici nadomjestiti slabosti njegovih potencijalnih koalicionih partnera. Čak i relativno povoljan izborni rezultat socijalista ne bi automatski značio i mogućnost formiranja nove vlade, s obzirom na složenu aritmetiku španskog parlamenta.

Novembarski izbori zato će predstavljati test ne samo podrške dvjema najvećim strankama, već i održivosti dva različita modela političkog povezivanja: konzervativno-desničarskog bloka okupljenog oko PP-a i Vox-a, te heterogene progresivne i regionalne većine na kojoj je počivala dosadašnja Sančezova vlada.

Kraj jedne političke epohe ili još jedan Sančezov povratak?

Predstojeći parlamentarni izbori u Španiji dolaze u trenutku kada se evropska socijaldemokratija suočava sa jednim od najznačajnijih izazova u svojoj savremenoj istoriji. Nekada dominantna politička snaga evropskih demokratija danas je suočena sa smanjenjem podrške tradicionalnih biračkih grupa, konkurencijom novih političkih pokreta i rastućim uticajem konzervativnih i radikalno desničarskih stranaka.

U takvim okolnostima, politička sudbina Pedra Sančeza dobija značaj koji prevazilazi pitanje budućeg sastava španske vlade. Njegov eventualni odlazak sa vlasti označio bi završetak perioda u kojem je jedna od najvećih evropskih država imala socijalističkog premijera, dok bi njegov ostanak pokazao da socijaldemokratske stranke i dalje mogu održati vodeću ulogu u složenim i fragmentiranim partijskim sistemima.

Ipak, konačni ishod neće zavisiti samo od sposobnosti Sančeza da ponovi politički manevar iz 2023. godine nego i od odnosa snaga unutar desnice, te izborne mobilizacije ljevice i spremnosti regionalnih stranaka da učestvuju u formiranju buduće parlamentarne većine.

Ostaje li Pedro Sančez posljednji socijalistički Mohikanac među evropskim velikanima ili će izbori 29. novembra označiti kraj njegove osmogodišnje vladavine, i dalje je otvoreno pitanje. Ono što je već sada izvjesno jeste da će rezultati španskih izbora predstavljati važan pokazatelj budućeg odnosa političkih snaga, ne samo na Pirinejskom poluostrvu već i na širem evropskom planu.

Autor: Marko Lončar