foto: Quintin Soloviev/Wikimedia commons

Grenland, najveće ostrvo na svetu i autonomna teritorija Kraljevine Danske, sa početkom ove godine se više nego ikada nalazi u fokusu međunarodne javnosti. Sa svojom širokom samoupravom, kao jedina teritorija koja je istupila iz EU, a da je država nosilac suvereniteta ostala njena članica, predstavlja slučaj sui generis u međunarodnom pravu.

Prvi korak ka autonomiji napravljen je 1979. godine, dok današnji status stiče 2009. godine Zakonom o samoupravi Grenlanda. Iako je kroz istoriju prolazio kroz različite oblike upravljanja, pre svega dansko-norveške, a potom i danske krune i bio predmet interesovanja zbog svog geografskog položaja i prirodnih bogatstava, aktuelna dešavanja u međunarodnim odnosima i s njima povezane težnje predsednika Sjedinjenih Američkih Država Donalda Trampa, ponovo pokreću pitanja čiji je Grenland i da li je zapravo ijedna vlast nad njime legitimna, kao i da li ovaj slučaj predstavlja opasnost po postojanje NATO-a i prijateljskih transatlantskih odnosa.

Rana kolonizacija

Tokom dugog vremenskog perioda različiti narodi doseljavali su se na Grenland, pri čemu je svaki talas migracije donosio svoje kulturne obrasce. Istoričari izdvajaju nekoliko preinuitskih kultura koje su u fazama postojale na ovom ostrvu. Prva među njima je kultura Nezavisnost I (oko 2500-1800. p.n.e.), kada su se na severni Grenland doselili ljudi sa prostora današnje Kanade, oslanjajući se na lov foka i kopnenih životinja. Sledeći talas predstavljala je Sakak kultura (oko 2400-900. p.n.e.), koja je naselila zapadnu i južnu obalu i pokazivala je visoku prilagodljivost arktičkim uslovima. Kultura Nezavisnost II (oko 1200-700. p.n.e.) pojavila se ponovo duž severnog Grenlanda i bila srodna ranijoj Nezavisnost I, sa druge strane Dorset I (oko 600. p.n.e.-100. n. e.) donosi nove tehnike lova i prilagođene oblike stanovanja u tundri, Dorset II (oko 8-13. veka) predstavlja kasniju fazu iste tradicije i prostire se na severni i istočni Grenland, neposredno pre dolaska Tule naroda.

Konačno, u 10. veku Evropljani postaju upoznati sa postojanjem Grenlanda, kada je norveški moreplovac Gunnbjörn Úlf-Krakuson ploveći iz Norveške ka Islandu, usled oluje, dospeo do ovog ostrva. Nakon toga, istraživači pod vođstvom vikinga i norveškog kolonizatora Erika Crvenog (koji je navodno prethodno proteran sa Islanda gde je tada živeo zbog počinjavanja ubistva) 982. godine pristižu na jugozapadni deo Grenlanda, gde formiraju i prva naselja. Iako je u to vreme dominirala srednjevekovna topla klima sa bogatijom vegetacijom nego danas na mestu njihovog iskrcavanja, smatra se da je Erik Crveni ime Grenland (Green-land) izabrao kako bi zvučalo primamljivo za naseljavanje (pogotovo u odnosu na Ice-land). Potom se vraća na Island i sa njega 985. godine isplovljavaju prvi budući nordijski doseljenici, koji na Grenland donose norse kulturu. Smatra se da su te prostore naseljavali do sredine 15. veka, a kao mogući razlozi njihovog nestanka navode se zahlađenje klime i potencijalni sukobi sa Inuitima koji u tom periodu dolaze do ovih delova Grenlanda.

Tule kultura se razvila oko 900. godine na prostoru Aljaske i Kanade, a do 12. veka stigla je do Grenlanda, gde je postala dominantna autohtona kultura. Tule ljudi živeli su u kućama od kitovih kostiju i kože, lovili životinje, koristili kajake i sanke vučene psima i razvili raznovrsna oruđa prilagođena uslovima života na ostrvu. Njihova kultura smatra se neposrednim prethodnikom kulture savremenih Inuita, a nestala je iz centralne Kanade u 15. veku verovatno zbog zahlađenja tokom srednjovekovnog ledenog perioda. Danas, Inuiti čine 89% stanovnika Grenlanda, dok ostrvo nazivaju Kalaallit Nunaat, što znači Zemlja naroda.

Danska kolonizacija

Pre kolonizacije, tokom 16. i 17. veka, Inuiti su razvijali trgovinske veze prvenstveno sa evropskim kitolovcima. Temelji kolonizacije uspostavljaju se 1721. godine, kada norveški misionar Hans Egede, očekujući da će zateći naselja vikinga, dolazi na Grenland. Sa podrškom Kraljevine Danske i Norveške, Egede započinje misiju pokrštavanja autohtonog stanovništva i osniva trgovačku i misionarsku stanicu u blizini današnjeg glavnog grada Nuka.

Grenland je formalno postao danska kolonija osnivanjem državne Kraljevske trgovačke kompanije Grenlanda 1774. godine. Ova kompanija je funkcionisala kao de facto kolonijalna uprava sve do početka 20. veka, kada su trgovina i administracija razdvojene. Tokom ovog perioda, danska preduzeća eksploatisala su različite minerale, poput gvožđa, cinka, kriolita, olova i srebra. Dok je Danska uspostavila trgovački monopol kako bi kontrolisala resurse i trgovinu, stranim brodovima pristup nije bio dozvoljen, što je dodatno izolovalo ostrvo. Pod izgovorom „civilizovanja“ i paternalističke zaštite Inuita od stranog uticaja, Grenland je sve do 1953. godine predstavljao prototip kolonije.

Nakon razdvajanja Danske i Norveške 1814. godine, Grenland je ostao pod danskom vlašću. Posle kupovine Danske Zapadne Indije, odnosno današnjih Devičanskih ostrva, 1917. godine, SAD su priznale dansku vlast na teritoriji Grenlanda. Zatim, 20-ih godina prošlog veka dolazi do spora Norveške i Danske oko ovog ostrva. Godine 1921. Danska je izdala uredbu kojom je celo područje Grenlanda stavljeno pod njenu suverenost, što je Norveška osporavala, tvrdeći da se vlast Danske proteže samo na naseljene oblasti. Norveška je čak 1931. godine proglasila deo istočnog Grenlanda svojom teritorijom, nazivajući ga Zemljom Erika Crvenog. Spor je rešen 1933. godine kada je tadašnji Stalni sud međunarodne pravde potvrdio danski suverenitet, uzimajući u obzir i američko priznanje.

Sa Drugim svetskim ratom dolazi i do uspostavljanja američkih vojnih baza na Grenlandu, zbog strateškog značaja koje ima za SAD. Kada je Nemačka okupirala Dansku, SAD su sklopile dogovor sa danskim ambasadorom da postave svoje baze na Grenlandu kako bi ga zaštitile od nacističke invazije. Nakon rata, nova pretnja Sovjetskog Saveza i strah da bi njegovo oružje moglo dospeti do Arktika, učinila je Grenland ključnim za američke i NATO strategije odbrane, što je dovelo do sporazuma iz 1951. godine kojim je SAD omogućeno da prošire svoje vojne baze na ostrvu. Najveća baza bila je Thule Air Base (danas Pituffik Space Base), gde se tokom Hladnog rata nalazilo više od 10.000 američkih vojnika, a koja je i danas aktivna.

Prestanak kolonijalnog statusa i današnje pravno stanje

Nakon ratnih dešavanja koja su dovela do izlaska iz potpune izolacije, kod stanovnika Grenlanda javlja se želja za nezavisnošću, prvenstveno zbog trgovinskog monopola koji je Danska imala. SAD nude Danskoj ponudu za otkup ostrva, što ona odbija. Uz pritisak međunarodne zajednice i trend dekolonizacije u čitavom svetu, Grenlandu je status kolonije ukinut 1953. godine.

Mnogi kritičari ukazuju na nehumana postupanja Danaca prema Inuitima u pokušaju njihove asimilacije, pominjući prakse poput eksperimenta iz 1951. godine Little Danes, koji se zasnivao na slanju inuitske dece u Dansku, sa ciljem stvaranja visoke klase „danizovanih“ Grenlanđana koja bi posredovala između Danaca i lokalnog stanovništva. U praksi je eksperiment doveo do psiholoških trauma i gubitka identiteta. Takođe, tokom 60-ih i 70- ih godina prošlog veka danski lekari su bez znanja i pristanka ugrađivali kontraceptivne spirale velikom broju grenlandskih žena i devojčica, u okviru politike kontrole nataliteta. Iako se Danska zbog toga kasnije zvanično izvinila, procenjuje se da je u tom periodu oko polovine fertilnih žena na Grenlandu bilo prisilno izloženo ovoj praksi. U komunikaciji koristili su danski jezik, a već drugi stepen obrazovanja gotovo da se nije mogao dobiti na Grenlandu.

Tek 1979. godine Grenland dobija svoj parlament i vladu Zakonom o samoupravi, čime stiče nadležnosti u pitanjima unutrašnje uprave, obrazovanja i socijalne zaštite kao i mogućnost upravljanja sopstvenim finansijama. U rukama centralne, danske vlasti, ostao je domen bezbednosti, odbrane i spoljne politike. Na referendumu 1982. godine, odlučeno je da Grenland više neće biti deo Evropske ekonomske zajednice. Glavni razlog za to bila je Zajednička politika ribarstva. Zadržao je status Prekomorske teritorije i nije obavezan da primenjuje pravne tekovine EU, dok sa druge strane zadržava bescarinski pristup njenom tržištu, kao i slobodu kretanja ljudi.

Trideset godina kasnije, stanovnici Grenlanda su prihvatili Zakon o samoupravi iz 2009. godine. Ovaj zakon ne samo da je proširio ovlašćenja grenlandskog parlamenta i vlade, već je utvrdio i put kojim Grenlanđani mogu promeniti svoj ustavni odnos sa Danskom, uključujući mogućnost da postanu nezavisna država, te im je priznato pravo na samoopredeljenje. Zakon je takođe Grenlandu dao kontrolu nad svojim izuzetno bogatim prirodnim resursima, uključujući minerale, naftu i gas, čime je ukinut prethodni sistem zajedničkog upravljanja sa Danskom i omogućeno da samostalno raspolaže prihodima od eksploatacije resursa.

Danas, Grenlanđani čine jedan od malobrojnih autohtonih naroda koji su uspeli da  steknu sopstvene političke institucije, parlament i obrazovni sistem, uz očuvanje sopstvene kulture i upotrebu svog jezika. Istovremeno, uživaju prava na socijalnu zaštitu i usluge kao i ostali državljani Danske. Iako zbog istorije odnosa prema starosedeocima ovog ostrva legitimitet danskog suvereniteta nad njime može biti sporan, uzimajući trenutnu široku autonomiju u obzir, ne iznenađuje što se 85% stanovnika Grenlanda protivi pripajanju SAD, dok sa druge strane, 56% izražava da bi podržalo nezavisnost u slučaju referenduma.

Imajući u vidu odnose između Sjedinjenih Američkih Država, Kine i Rusije i strateški značaj Grenlanda u takvoj situaciji, ali i kritične sirovine kojima ostrvo raspolaže, očekuje se da diskusija o njegovom statusu neće uskoro biti završena. Ipak, malo je verovatno da će doći do bilo kakvog pokušaja formalne aneksije, budući da bi takav scenario ozbiljno ugrozio transatlantske odnose ili čak označio njihov kraj u obliku u kom ih danas poznajemo. Izvesnije je da će pojačano interesovanje uticati na unutrašnje političke procese na Grenlandu, bilo kroz jačanje težnji ka većoj samostalnosti, bilo kroz dodatno učvršćivanje odnosa sa Danskom, dok će ostrvo u svakom slučaju ostati pod budnim okom međunarodne javnosti. 

Autorka: Ana Škiljević