foto: connect@epp.eu / wikimedia

Tekuća godina označava jubilej najveće političke grupacije u Evropi. Evropska narodna partija (Europe People’s Party, EPP) osnovana je prije punih pedeset godina na osnivačkom kongresu u Luksemburgu jula 1976. kao nasljednica prethodnih partijskih porodica umjerene desnice kakve su bile Evropska unija demohrišćana iz 1968. te Nova međunarodna grupa (fr. Les Nouvelles Équipes Internationales) koja je predstavljala prvo poratno udruživanje partija desnog centra 1948. godine.

ISTORIJAT I ULOGA EPP-a

Još od ranih pedesetih godina prošlog vijeka kada je uspostavljena Zajednička skupština kao prvi oblik predstavničkog tijela, partije demohrišćanske orijentacije zauzimale su ključnu ulogu u sklopu pokretanja i razvoja projekta evropskog ujedinjenja. Imena „očeva osnivača“ EU poput Roberta Šumana (Republikanci), Konrada Adenauera i Valtera Halštajna (CDU) sinonimi su saradnje partija desnog centra. Od ove istorijske epohe pa do danas EPP predstavlja sliku moderne političke Evrope. Saradnja partija umjerene desnice u sadejstvu sa umjereno lijevim (S&D, Socijalisti i demokrate) i liberalnim (Obnovimo Evropu) partijama ne samo da predstavlja temelj osnivanja evropskih zajednica, već sve do danas igra ključnu ulogu u njihovom razvoju i održanju što partije unutar ove tri grupacije čini tradicionalnim, tzv. mejnstrim porodicama partija.

Sredinom sedamdesetih ideja demokratizacije Evropske zajednice rezultirala je uspostavljanjem direktnih izbora za Evropski parlament koji su po prvi put održani 1979. zamijenivši dotadašnji princip delegiranja evropskih poslanika od strane nacionalnih parlamenata. U ovom periodu na ideološkom spektru desnog centra, prateći osnivanje EPP-a, kreirana je Evropska demokratska unija (EDU), još jedna grupacija konzervativnih partija koju su predvodili britanski i danski konzervativci. Nedostatak sloge na desnom centru tokom prvih decenija koristila je snažna socijalistička grupacija koja je brojala najveći broj poslanika u Parlamentu.

Krajem osamdesetih kreirani su uslovi za zajedničko djelovanja EPP-a i EDU-a proširenjem radijusa prihvatljivih partija u članstvu narodnjaka. To je prvobitno vodilo začetku zasebne podgrupe EDU-ovih poslanika unutar EPP-a 1992, a potom od 1999. i djelovanju zajedničkog poslaničkog kluba EPP-ED. Upravo ova godina prelomna je u istorijatu evropskih narodnjaka. Na izborima 1999. EPP je osvojio preko 37 odsto mandata te se prvi put pozicionirao kao najsnažnija grupacija u Parlamentu. Ovaj status osnažen je preuzimanjem primata po broju članova Evropskog savjeta 2002. te EPP do danas održava poziciju najbrojnije grupacije u briselskim institucijama, što za rezultat ima pet vezanih mandata predsjednika Evropske komisije. Period ulaska u novi milenijum označio je zlatno doba EPP-a. Proširenje na Centralnu i Istočnu Evropu pogodovalo je rastu narodnjaka koji su u ovim regijama imali snažna uporišta te osvajali dvostruko, odnosno četvorostruko veći udio glasova u odnosu na socijaldemokrate i liberale.

SUOČAVANJE SA KRIZOM

Krize koje su pogodile EU sredinom 2000-ih, počevši od ustavne i finansijske, direktno su se odrazile na EPP kroz pad povjerenja birača i posljedično slabljenje izbornih rezultata. Iako je 2009. godine ostvaren izuzetan izborni rezultat u kome je narodnjacima pripalo 36 odsto ukupnog broja mandata u Parlamentu, EDU je u postizbornom periodu predvođen britanskom Konzervativnom partijom raskinuo dotadašnju saradnju i osnovao novu grupaciju Evropskih konzervativaca i reformista (ECR, European Conservatives and Reformists) oslanjajući se na priliv novih partija usljed proširenja kakve su bile poljska Pravo i pravda (PiS) te češka Građanska demokratska stranka (ODU). Sjajan rezultat EPP-a je posljedice krize odložio do narednih izbora 2014. kada su narodnjaci zabilježili značajan pad podrške uz manje od 30 odsto osvojenih mandata, da bi broj mandata u Parlamentu pao ispod četvrtine (182) poslije izbora 2019. pod uticajem političkih procesa koji su pratili migrantsku krizu i Bregzit. Uprkos značajnom padu, EPP se održava kao najbrojnija grupacija, a na posljednjim evropskim izborima 2024. ostvarili su rast na 26 odsto poslaničkih klupa što ih i dalje drži ispod simboličnog broja od 200 parlamentaraca.

Opšti politička kretanja na evropskom kontinentu posljednjih decenija rezultovali su proliferacijom nacionalnih partijskih sistemašto je neizostavno uticalo na partijska grupisanja na evropskom nivou. Od nekada tri dominantne grupacije, od lijevog centra preko liberala do desnog centra, u Parlamentu je danas zastupljeno devet porodica partija. Dvije nove grupacije na lijevoj strani ideološkog spektra formirane sedamdesetih i osamdesetih su Evropska zelena partija i Ljevica. Značajno veću pažnju zavrijedile su partije formirane na desnom spektru dalje od narodnjaka. Danas su tri takve u Parlamentu — Konzervativci i reformisti, Patriote za Evropu i Suverenisti — što je neminovno uticalo na pad podrške EPP-u. Ovakav odnos snaga oslikava savremenu Evropu u kojoj nekadašnji ideološki rascjepi na skali ljevica-desnica nemaju presudnu ulogu. Ideološki sraz pomjerio se udesno te danas EPP predstavlja centar koji okuplja mejnstrim partije nasuprot partija sa krajnje desnog spektra, a ova vrsta podjele nerijetko se naziva sukobom globalizma i nativizma.

Najpoznatiji takav sukob unutar EPP-a okončan je poslije višegodišnje krize kada je 2021. godine, nakon dvogodišnje suspenzije, mađarski Fides napustio narodnjake pred evropske izbore 2024. te se profilisao u jednog od predvodnika rastuće krajnje desne grupacije Patriote za Evropu (PzE). Pozicioniranje EPP-a u novonastalim okolnostima već duži period tema je o kojoj se govori u unutrašnjim strukturama. Dok na jednoj strani partije članice insistiraju na politici sanitarnog kordona prema krajnjoj desnici kao što je to slučaj u Njemačkoj sa CDU/CSU-om ili drugim krugom predsjedničkih izbora u Francuskoj, u nekim zemljama partije sa krajnje desnice već su ostvarile saradnju sa partijama desnog centra. Istorijski presedan zabilježen je početkom vijeka kada je austrijski OVP ušao u koaliciju sa krajnje desnim FPO-om što je ponovljeno u periodu između 2017. i 2019. godine. Vlade Slivija Berluskonija podrazumijevale su saradnje sa desnijim partijama od njegove partije Naprijed, Italijo (Forza Italia), a istog vida koalicione saradnje nisu se libili ni Građanski evropski razvoj Bugarske (GERB) i Hrvatska demokratska zajednica (HDZ). Djelimično popuštanje najskorije dogodilo u Švedskoj gdje su krajnje desne Švedske demokrate podržavale manjinsku vladu čiji dio nisu činili.

IZAZOVI I PERSPEKTIVE

Značajan rast krajnje desnice pretvara se u najveći izazov sa kojim se suočavaju narodnjaci. Pred njima su opcije koje dovode do mimilaženja različitih struktura pri čemu ona brojnija insistira na održanju mejnstrim koalicije sa socijaldemokratama i liberalima. Pored toga što je ova pozicija aktuelna te i dalje najizglednija, određeni krugovi buduće partnere naziru dalje na desnom spektru, naročito u vidu ECR-a koji u aktuelnom sazivu predvode Italijanska braća Đorđe Meloni koja se pokazala kao proaktivna po pitanju evropske saradnje. U aktuelnom sazivu Parlamenta razbijena je trojka „velike koalicije“ s obzirom na to da su liberali tek peti poslanički klub po veličini. ECR i PzE zauzeli su treće i četvrto mjesto sa značajnim rastom na izborima 2024. godine. Iako to još uvijek izgleda kao samo jedna od opcija u teoriji, potencijalna populistička koalicija u kojoj bi EPP bio najprogresivniji dio iste već sada je gotovo na polovini potrebnog broja mandata za formiranje većine te bi ovakvi trendovi mogli u budućnosti dovesti do tektonskih promjena unutar EU, a nema sumnje da bi to svakako pogodovalo aktuelnoj politici Vašingtona na evropskom tlu.

Pitanje je kako će Parlament izgledati poslije izbora 2029. godine, ali određene odgovore o izgledu buduće evropske koalicije mogli bismo dobiti u periodu pred nama. Ključna je 2027. kada su na programu predsjednički izbori u Francuskoj sa krajnjom desnicom kao izglednim favoritom za pobjedu u prvom krugu te upitnim položajem snage sanitarnog kordona u drugom krugu, naročito ako se u isti kvalifikuju kandidati krajnje ljevice i krajnje desnice što djeluje kao realna opcija. Po opstanak tradicionalne velike evropske koalicije predvođene EPP-om i Evrope kakvu poznajemo u prilog izgledno ide činjenica da aktuelni saziv, usljed godinu dana dužeg trajanja, obgrljuje drugi mandat Donalda Trampa u Bijeloj kući, pa će naredni evropski izbori biti održani tek nakon što tada 82-godišnjak napusti istu. U svakom slučaju, do tada će brojni nacionalni i regionalni izbori širem Evrope, a posebno u najvećim državama članicama, otkriti karte te utvrditi smjer stremljenja biračkih preferencija.

NARODNJACI U SRBIJI I REGIJI

Dominacija EPP-a u Evropi ima glasan odjek i na našem podneblju. Snažan udarac u prsa narodnjaci su dobili proširenjem na balkanske države, pa je tako strukturu dodatno osnažilo pridruživanje bugarskog GERB-a, hrvatskog HDZ-a i rumunske Nacionalne liberalne partije (PNL). Takođe, EPP okuplja veći broj najznačajnijih partija iz država kandidata koje ostvaraju pridruženi status. Tako su u pridruženom članstvu i vladajući crnogorski Pokret Evropa sad i makedonski VMRO-DPMNE, kao i Demokratska partija Albanije te čak pet partija iz Bosne i Hercegovine, što  može predstavljati pozitivnu okolnost po zagovaranje proširenja unutar narodnjačkih krugova.

U Srbiji dvije partije nose status pridruženog članstva, i to Savez vojvođanskih Mađara (SVM) od 2007. godine te Srpska napredna stranka (SNS) čijem članstvu se ove godine navršava puna decenija. Upravo je status SNS-a dobio pažnju javnosti tokom posljednjih mjeseci. Naime, Predsjedništvo EPP-a u septembru 2025. godine pokrenulo je interni proces provjere usklađenosti politike SNS-a sa vrijednostima koje ona baštini. Posljednji put tema je dospjela u javnost krajem marta kada je Evropska zelena partija pozvala EU da javno osudi nasilje i zastrašivanje tokom lokalnih izbora u Srbiji i istraži incidente te da EPP prestane štiti Aleksandra Vučića. Načelni dogovor o kome se šuška jeste da će se pitanje statusa SNS-a riješiti do početka ljeta iako u ovom trenutku dalji detalji nisu poznati.

SNS je tokom prethodne decenije prvi put ostvario zapaženo članstvo jedne srpske partije u strukturi EPP-a, dok se SVM našao u nezahvalnoj poziciji poslije razlaza sa Fidesom s obzirom na bliske veze koje dvije partije ostvaruju u pogledu nacionalnih pitanja Mađara. U svakom slučaju, razlaz Fidesa i EPP-a do danas nije ostavio vidljive posljedice po status SVM-a među narodnjacima. Interesantno je da je početkom vijeka Demokratska stranka Srbije njegovala bliske odnose sa EPP-om, ali da nikada nije zvanično postala pridruženi član, što je nešto kasnije, izuzev manjinskom SVM-u, iz Srbije za rukom pošlo samo SNS-u. Hoće li do promjena na ovom planu doći odgovori bi mogao doći već ovog ljeta u kome narodnjaci ulaze u drugu polovinu vijeka.

Autor: Marko Lončar