foto: Bela Kuća / Flickr

Predsednik SAD Donald Tramp zadao je novi udarac transatlantskom prijateljstvu, kada je 7. maja dodatno pooštrio objavu Pentagona o povlačenju pet hiljada američkih vojnika iz Nemačke, poručivši da bi ukupan broj povučenih pripadnika američkih snaga mogao biti znatno veći. Ovaj Trampov potez uklapa se u širi kontekst njegovog vršenja pritiska na NATO saveznike. Sada dolazi kao kazna za odsustvo podrške SAD u njihovom ratu sa Iranom i do sada najoštriju kritiku nemačkog kancelara Fridriha Merca na račun Trampove politike. U tom smislu ovakve pretnje ne odnose se kao ranije, samo na Nemačku, zemlju sa najbrojnijim američkim trupama u celoj Evropi, vеć su se proširile i na Italiju i Španiju. Kao mogući supstitut nemačkoj teritoriji navodi se Poljska, gde se čini da je Tramp pronašao novog najboljeg evropskog  prijatelja, njenog desno orijentisanog predsednika Karola Navrockog. Od 1945. godine pa do danas, američke vojne baze u Nemačkoj simbolizuju ne samo vojnu saradnju dve države, već i širu strategiju SAD u Evropi, ali ta dugotrajna istorija svakako ne predstavlja faktor koji bi sprečio Trampa u dodatnoj promeni pristupa transatlantskim odnosima.

Istorijski kontekst

Američke vojne trupe nalaze se na teritoriji Nemačke od završetka Drugog svetskog rata. Prvobitno stacionirane kao okupacione snage, sa početkom Hladnog rata postaju centar vojnog prisustva SAD u Evropi.

Formiranjem NATO-a 1949. godine, američke baze u Zapadnoj Nemačkoj dobijaju veliki strateški značaj jer su omogućavale brzo reagovanje u slučaju sovjetskog napada na Evropu. Tako je tokom Hladnog rata u Nemačkoj bilo stacionirano više od dvesta hiljada američkih vojnika, čineći tada najveće američko vojno prisustvo van teritorije SAD.

Nakon pada Berlinskog zida i početka perioda dominacije SAD na globalnoj sceni, od ranih ‘90-ih godina prošlog veka, broj američkih vojnika se smanjuje. Učlanjenjem u NATO zemalja bivšeg istočnog bloka (Poljske, Češke, Slovačke, Mađarske i baltičkih država) fokus više nije isključivo na Nemačkoj, kao ključnom faktoru razgraničenja sa Rusijom. Ipak, Nemačka je ostala centar delovanja američke vojske u Evropi. Danas se na teritoriji Nemačke nalazi više desetina američkih vojnih instalacija. Uporišta poput vazdušne baze Ramštajn i garnizona u Štutgartu, gde su stacionirane Evropska komanda SAD i Afrička komanda SAD, ostala su ključna za američke operacije na Bliskom istoku, u Africi i istočnoj Evropi. Najveća vojna bolnica, regionalni medicinski centar Landštul, takođe je u Nemačkoj. Baze dobijaju novi značaj nakon 2014. godine i ruske aneksije Krima i početka aktuelnog sukoba u Ukrajini.

Kazna za Mercove izjave

Prvi mandat Donalda Trampa, dakle, nije predstavljao istorijski momenat zbog odluke da se određeni broj američkih vojnika povuče iz Nemačke. Od administracije Džordža Buša Starijeg pa sve do Obame, vojno prisustvo se postepeno smanjivalo, te je 2017. u Nemačkoj bilo 36 hiljada vojnika. Razliku čini to što nijedan američki predsednik do Donalda Trampa nije ovaj potez predstavljao kao kaznu saveznicima i sredstvo pritiska unutar NATO-a. Tramp je 2020. godine najavio da će devet i po hiljada američkih vojnika napustiti Nemačku, optužujući je za nedovoljan doprinos NATO-u, ali i za trgovinski deficit koji SAD ostvaruju u razmeni sa njom. Ipak, ništa se nije dogodilo. Iste godine izgubio je na izborima i administracija predsednika Bajdena poništila je njegovu odluku.

Od početka drugog mandata prošle godine, čini se da Tramp svakim potezom usmerenim na svoje zapadnoevropske saveznike dodatno narušava transatlantske odnose. Počevši sa nametanjem carina, pojačavanjem pritisaka za veća izdvajanja za budžet NATO-a, preko izjava o mogućnosti aneksije Grenlanda, Tramp ipak nije očekivao da će doći trenutak kada će mu saveznici okrenuti leđa. Kulminacija napetosti došla je odbijanjem većine članica EU da pomognu SAD u, sa stanovišta međunarodnog prava kritičnoj, operaciji SAD na Bliskom istoku. Nijedna članica NATO nije na poziv Vašingtona uputila svoje brodove u oslobađanje Ormuskog moreuza tokom iranske blokade.

U svojoj poseti jednoj nemačkoj školi krajem aprila, Merc je istakao da Iran pokazuje veću otpornost nego što se očekivalo i da američka strategija u tom sukobu nije dovoljno jasna, posebno u pogledu izlaska iz konflikta, podsećajući da su SAD već ranije imale teška iskustva tokom napuštanja Iraka i Avganistana, što je posebno bolna tačka Amerikancima. Dodao je i da je iransko rukovodstvo uspelo da ponizi celu jednu naciju.

Odgovor Trampove administracije najavom povlačenja američkih vojnika iz Nemačke svakako nije iznenadio, ali ono što jeste iznenađujuće je da kritika Trampa ovoga puta dolazi od strane nemačkog kancelara. U svim dosadašnjim neslaganjima između Trampa i evropskih lidera Merc se ne bi svrstavao u red buntovnika, već je relativno suptilno podržavao Trampovu stranu. Upravo zbog toga, pre dva meseca na sastanku ova dva državnika u Beloj kući, Tramp je izrazio svoju zahvalnost za raspolaganje Ramštajnom prilikom napada na Iran, ocenivši Merca kao sjajnog lidera, dok je Merc, sa druge strane, opravdao intervenciju, zbog opasnosti od iranskog nuklearnog programa.

Razlog za novu reakciju nemačkog kancelara mogao bi biti strah da će Ramštajn učiniti Nemačku iranskom metom. Važno je i uzeti u obzir da se američke vojne baze u Nemačkoj nalaze pod nemačkim suverenitetom, ali su Sjedinjenim Američkim Državama stavljene na raspolaganje kroz NATO i bilateralne sporazume, što im omogućava operativno upravljanje njima. Savezni ustavni sud je u odluci iz jula 2025. godine utvrdio da Nemačka nije pravno odgovorna za američke dron-operacije koje se izvode iz baza, čak ni u slučajevima kada one rezultiraju civilnim žrtvama. To je potvrđeno i u sudskom postupku koji su pokrenula dva jemenska državljanina zbog američkog napada iz 2012. kada su stradali njihovi rođaci. Ipak, to svakako ne može biti garant da će Nemačka biti zaštićena od iranskog rukovodstva i potencijalnih terorističkih napada.

Slične pretnje i Italiji i Španiji

Nakon što je u svom obraćanju 30. aprila ovoga puta Merca ocenio kao užasnog lidera, Tramp je dodao i da će možda povući američke vojnike i iz Italije i Španije: Italija nam nije pomogla. Španija je bila užasna. Zaista užasna. Pedro Sančez, premijer Španije, još od Trampovog povratka na vlast suprotstavlja se njegovoj politici, a vrhunac se dogodio kada američkim snagama nije dozvoljeno da koriste svoje baze na španskoj teritoriji, te su planirane operacije premeštene u Ramštajn. Usledile su čak nezvanične inicijative Pentagona da se Španija suspenduje iz članstva u NATO-u, što je svakako prošlo bez uspeha.

Sa druge strane, odlični lični odnosi sa premijerkom Italije Đorđom Meloni, kao liderkom desničarske partije, preokrenuti su tokom rata sa Iranom. Osim što Italija nije poslala svoje brodove u Ormuz, takođe nije dozvolila korišćenje baza na Siciliji za aktuelne operacije na Bliskom istoku.

Za razliku od Italije i Španije, posledice napuštanja američkih vojnika po Nemačku bile bi znatno šire od samo bezbednosnih, u skladu i sa intenzivnijim prisustvom SAD u njoj. Američke vojne baze u Nemačkoj predstavljaju značajan ekonomski faktor, posebno u ruralnim područjima gde je američka vojska jedan od najvećih investitora i poslodavaca. Direktno je zaposleno više od 10.000 Nemaca, dok je još oko 70.000 radnih mesta indirektno povezano sa američkim vojnim prisustvom kroz različite sektore, poput građevine i usluga. Pored velikih godišnjih ulaganja SAD u održavanje i modernizaciju baza, američki vojnici dodatno doprinose lokalnoj ekonomiji potrošnjom, koja ukupno dostiže više milijardi evra godišnje.

Da li će Poljska zameniti Nemačku?

Poljska poslednjih godina, posebno od napada Rusije na Ukrajinu, intenzivno razvija vojnu infrastrukturu i otvoreno pokazuje spremnost da prihvati veće američko prisustvo. Međutim, ona i dalje ne raspolaže infrastrukturom i logističkim kapacitetima kakve Nemačka poseduje. Ono što je moguće jeste da će Navrocki postati novi Trampov desno orijentisani evropski prijatelj, menjajući Đorđu Meloni i Viktora Orbana, nakon njegovog odlaska sa vlasti. Najverovatniji scenario jeste da će se manji broj američkih vojnika povući iz Evrope, ali da će širi kontekst vojne strategije ostati isti, posebno imajući u vidu da je ovo Trampov poslednji mandat, ali i da je on američki predsednik koji je tokom svog mandata dostigao jedan od najnižih nivoa popularnosti u istraživanjima javnog mnjenja. Sve to čini izvesnim da će se samo ponoviti situacija iz 2021. godine, kada je Bajdenova administracija poništila Trampove odluke o povlačenju trupa iz Nemačke i vratila vojno delovanje na uobičajeni kurs. Istovremeno, ovakvi potezi mogli bi dodatno da popularizuju ideje o smanjenju vojne zavisnosti Evrope od SAD i podstaknu razvoj autonomnijih bezbednosnih i odbrambenih kapaciteta Evropske unije.

Autorka: Ana Škiljević