foto: Dati Bendo / Evropska unija

Kada je 1. jula 2013. godine postala 28. članica Evropske unije, Hrvatska je zatvorila jedno od najdužih pristupnih poglavlja u istoriji proširenja. Trinaest godina kasnije, poređenje Hrvatske iz 2013. i Hrvatske danas pokazuje da je članstvo donelo značajne promene, posebno u ekonomskom razvoju, standardu građana i međunarodnom položaju zemlje. Istovremeno, pojedini strukturni problemi, poput depopulacije, regionalnih nejednakosti i borbe protiv korupcije, ostali su prisutni uprkos članstvu u EU. I nakon trinaest godina članstva, ogromna većina građana (79%) vidi članstvo Hrvatske kao pozitivnu stvar, dok 81% građana smatra da je Evropska unija izvor stabilnosti. U istraživanju Evrobarometra u proleće 2013. godine uoči članstva Hrvatske, svega 38% građana smatralo je da će članstvo biti pozitivna stvar, 35% je videlo članstvo neutralno, dok je 24% buduće članstvo percipiralo negativno.

Najveći izazov Hrvatske tokom protekle decenije ostala je demografija. Broj stanovnika smanjen je sa oko 4,25 na približno 3,8 miliona, dok hrvatska dijaspora danas broji oko 3,2 miliona ljudi. Više od milion Hrvata živi u Sjedinjenim Američkim Državama, oko 575 hiljada u državama Evropske unije, dok su značajne zajednice prisutne i u Argentini, Australiji i Kanadi. Međutim, istovremeno je hrvatsko tržište rada doživelo potpunu transformaciju. Dok je 2013. godine izdato svega oko 2.300 dozvola za boravak i rad stranim državljanima, u prvih pet meseci 2026. izdato ih je više od 80.000, a do kraja godine očekuje se ukupno 200.000. Hrvatska je tako od zemlje iz koje se radna snaga iseljavala postala država koja sve više zavisi od uvoza radnika kako bi održala privredni rast.

Takvu promenu prati i dramatično poboljšanje pokazatelja na tržištu rada. Stopa nezaposlenosti smanjena je sa 17,3% na svega 3,2%, broj nezaposlenih pao je sa oko 360.000 na približno 60.000, dok je broj zaposlenih porastao sa oko 1,4 na 1,74 miliona. Istovremeno, životni standard građana značajno je unapređen. Bruto domaći proizvod gotovo je udvostručen – sa oko 60 milijardi dolara 2013. na približno 116 milijardi dolara 2026. godine. BDP po stanovniku povećan je sa oko 14.000 na gotovo 30.000 dolara, dok je standard kupovne moći porastao sa oko 61% proseka Evropske unije 2013. godine  na približno 77–78% evropskog proseka.

Napredak se jasno vidi i kroz rast zarada. Prosečna neto plata porasla je sa 732 na oko 1.552 evra, dok je minimalna zarada povećana sa 396 na oko 1.050 evra. Ipak, ekonomski razvoj nije bio ravnomerno raspoređen. Jedino region Zagreba danas premašuje prosečan nivo razvijenosti Evropske unije, dok su Panonska i Severna Hrvatska i dalje ispod 50% evropskog proseka, a Jadranska Hrvatska nalazi se na oko tri četvrtine proseka EU. To pokazuje da članstvo u Uniji samo po sebi nije dovoljno da ukloni regionalne disparitete.

Turizam je ostao jedan od ključnih stubova hrvatske ekonomije. Broj stranih turista povećan je sa oko 11 na više od 22 miliona godišnje, dok su prihodi od turizma porasli sa 7,2 na oko 15,3 milijarde evra. Udeo turizma u BDP-u pritom je ostao gotovo nepromenjen i iznosi oko 16%, što potvrđuje da je Hrvatska uspela da razvije ovu privrednu granu, ali i da je njena ekonomija i dalje u velikoj meri oslonjena na turistički sektor.

Jedna od najopipljivijih koristi članstva predstavljaju evropski fondovi. Hrvatska je od ulaska u EU u zajednički budžet uplatila oko 5,65 milijardi evra, dok joj je iz evropskog budžeta, uključujući sredstva iz Mehanizma za oporavak i otpornost, odobreno više od 20 milijardi evra. Ova sredstva omogućila su realizaciju velikih infrastrukturnih projekata poput Pelješkog mosta (350 miliona evra iz budžeta EU), modernizacije železničkog pravca Rijeka-Budimpešta (jedna milijarda evra), LNG terminala na Krku, modernizacije Aerodroma Dubrovnik, kao i finansiranje Nacionalnog plana oporavka i otpornosti usmerenog na digitalnu i zelenu tranziciju (10 milijardi), modernizaciju zdravstva i obnovu nakon zemljotresa. Upravo ovakvi projekti predstavljaju najvidljiviji trag evropskih fondova u svakodnevnom životu građana.

Tokom članstva Hrvatska je dodatno produbila svoju integraciju u evropske politike. Početkom 2023. godine postala je članica Šengenskog prostora, čime su ukinute kontrole na kopnenim i pomorskim granicama sa većinom država članica EU. Istovremeno je uveden evro kao zajednička valuta, čime je Hrvatska postala deo monetarnog sistema Evropske unije. Time su uklonjeni troškovi konverzije valuta, smanjen valutni rizik i povećana atraktivnost zemlje za investitore, iako je u javnosti uvođenje evra često povezivano sa rastom cena. Hrvatska je u prvih deset godina članstva imala jako nisku inflaciju koja je iznosila oko 1%, da bi tokom pandemije ista porasla i dostigla čak 13,5% krajem 2022. godine, da bi se do sredine 2026. stabilizovala na oko 4,5%.

Na spoljnopolitičkom planu Hrvatska je tokom članstva postala aktivniji učesnik Zajedničke spoljne i bezbednosne politike Evropske unije. Hrvatski vojnici, policajci i civilni eksperti učestvuju u vojnim i civilnim misijama EU, uključujući operacije u Libiji, Rogu Afrike i zapadnoindijskom okeanu, kao i civilnim misijama na Kosovu, Avganistanu i Gruziji, a takođe pomaže Ukrajinu kroz spoljno delovanje EU. Istovremeno, Hrvatska nastoji da zadrži ulogu jednog od najglasnijih zagovornika evropske perspektive Zapadnog Balkana. Aktivno učestvuje u Brdo-Brioni procesu, koji okuplja lidere regiona i država članica EU radi jačanja političkog dijaloga, dok kroz Berlinski proces podržava regionalnu saradnju, infrastrukturno povezivanje i postepenu ekonomsku integraciju Zapadnog Balkana sa Evropskom unijom. Hrvatska takođe uživa bezvizni režim sa Sjedinjenim Američkim državama od kraja 2021. godine.

Ipak, institucionalni razvoj nije pratio ekonomski napredak istim intenzitetom. Hrvatska prema organizaciji Freedom House i dalje ostvaruje visok nivo političkih i građanskih prava sa 82 od mogućih 100 bodova, ali se istovremeno ukazuje na kontinuirane probleme sa korupcijom i sve većim pritiscima na medije. U izveštaju Nations in Transit Hrvatska se i dalje svrstava među polukonsolidovane demokratije, dok je na Indeksu percepcije korupcije Transparency Internationala ostvarila 47 od 100 poena, što ukazuje na višegodišnju stagnaciju. Slično pokazuje i World Justice Project, gde je ukupni rezultat Hrvatske u oblasti vladavine prava praktično nepromenjen u odnosu na period pristupanja Evropskoj uniji, iako je njen relativni položaj u međunarodnom poređenju oslabio.

Trinaest godina nakon ulaska u Evropsku uniju, Hrvatska je nesumnjivo ekonomski razvijenija, međunarodno uticajnija i dublje integrisana u evropske politike nego što je bila 2013. godine. Rast zaposlenosti, životnog standarda, investicija i evropskih fondova, zajedno sa članstvom u Šengenu i evrozoni, predstavljaju najvidljivije koristi članstva. Istovremeno, iskustvo Hrvatske pokazuje da članstvo u Evropskoj uniji nije automatsko rešenje za sve razvojne izazove. Demografski pad, regionalne nejednakosti i ograničeni napredak u oblasti vladavine prava i borbe protiv korupcije ostaju pitanja koja zahtevaju dugoročnu nacionalnu politiku, nezavisno od članstva u Evropskoj uniji.

Autor: Boris Kaličanin