foto: EU Audiovisual Service

U kontekstu globalnih energetskih šokova izazvanih ratom u Ukrajini i tenzijama na Bliskom istoku, kao i strategije Sjedinjenih Američkih Država da ojačaju svoj energetski uticaj u Evropi, Grčka se sve jasnije pozicionira kao potencijalno ključno čvorište evropskog tržišta gasa.

Sa proširenim kapacitetima i infrastrukturom tečnog prirodnog gasa (TPG), čiji značajan deo zavisi od uvoza iz SAD, Atina ima ambiciju da doprinese zameni evropske zavisnosti od jeftinog ruskog gasa. U tom okviru razvija se i takozvani „vertikalni gasni koridor“, projekat koji treba da poveže grčku gasnu mrežu sa potrošačima u centralnoj i istočnoj Evropi, uključujući i Ukrajinu, kojoj je Grčka već počela da isporučuje gas od decembra prošle godine.

Prelomna tačka: TPG i promena evropskog energetskog modela

Pre ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine, Evropa je oko 50% svog prirodnog gasa dobijala iz Rusije, uglavnom putem cevovoda. Međutim, nakon početka rata, EU je ubrzano smanjila zavisnost i u roku od tri godine ruski udeo u uvozu gasa pao je za oko dve trećine. Do 2025. godine, Rusija je učestvovala sa svega oko 12% u ukupnom uvozu gasa Evropske unije.

Uprkos ubrzanju zelene tranzicije, gas ostaje ključni deo evropskog energetskog miksa – oko 30% domaćinstava u EU i dalje koristi gas za grejanje. Kako se planira potpuno izbacivanje ruskog gasa do kraja 2027. godine, Evropska unija je bila primorana da pronađe alternativne dobavljače.

Do 2025. Norveška je postala najveći pojedinačni snabdevač, sa oko trećinom ukupnog uvoza, dok su Sjedinjene Države zauzele drugo mesto, sa više od četvrtine evropskog TPG tržišta.

Tečni prirodni gas kao stub nove evropske energetske sigurnosti

Tečni prirodni gas je postao ključni element evropske energetske bezbednosti iz dva razloga.

Prvo, omogućava diverzifikaciju izvora snabdevanja, jer se može uvoziti iz više globalnih partnera putem tankera. Drugo, za razliku od gasovoda koji zahtevaju godine planiranja i političkog usklađivanja, TPG infrastruktura – posebno plutajuće jedinice za skladištenje i regasifikaciju –  može biti izgrađena znatno brže.

Zbog toga je Evropska komisija podstakla širenje TPG kapaciteta, koji su između 2023. i 2024. godine povećani za oko 70 milijardi kubnih metara, uz dodatnih 60 milijardi kubika planiranih do 2030. godine.

Paralelno, SAD su postale dominantan globalni izvoznik TPG-a u Evropu, sa udelom koji dostiže oko 60% evropskog TPG uvoza. Taj trend dodatno je ojačan političkim dogovorima između Brisela i Vašingtona, uključujući i najavljeni trgovinski okvir u kojem EU planira kupovinu oko 250 milijardi dolara američke energije u narednim godinama.

Grčka u centru „vertikalnog koridora“

U novoj evropskoj energetskoj arhitekturi, Grčka se pozicionira kao južna ulazna tačka američkog TPG-a u Evropu.

Zemlja je značajno proširila TPG infrastrukturu, posebno kroz terminale poput Revituse kod Atine i novijih plutajućih kapaciteta u Aleksandrupoliju, koji su postali strateška tačka za snabdevanje Balkana i istočne Evrope.

Upravo kroz ovaj sistem razvija se koncept „vertikalnog gasnog koridora“ – energetske ose koja povezuje Grčku sa Bugarskom, Rumunijom, Mađarskom i dalje ka centralnoj Evropi, pa čak i Ukrajinom. Ovaj pravac je dodatno ojačan interkonektorom Grčka–Bugarska, koji je omogućio fizičku integraciju gasnih tržišta jugoistočne Evrope i smanjenje zavisnosti od tradicionalnih snabdevača.

Takođe, jedan od najvažnijih strateških gasnih koridora je Transjadranski gasovod – Trans Adriatic Pipeline (TAP), koji dovodi gas iz Kaspijskog regiona preko Turske, Grčke i Albanije do Italije. TAP je deo šireg Južnog gasnog koridora i predstavlja jedan od ključnih evropskih projekata za diverzifikaciju snabdevanja.

Zajedno, ovi sistemi pretvaraju Grčku iz krajnje tačke u tranzitni čvor.

Sve jače veze sa SAD i strateška dimenzija

Sjedinjene Države sve više vide Grčku kao ključnog partnera u distribuciji američkog TPG-a ka Evropi. Prema dostupnim podacima, više od 80% grčkog uvoza TPG-a već dolazi iz SAD.

Dugoročni sporazumi dodatno učvršćuju tu vezu, uključujući i dvadesetogodišnji ugovor o isporuci gasa iz novembra 2025. godine, kao i američke investicije u istraživanje energetskih resursa u istočnom Mediteranu.

Američki zvaničnici otvoreno hvale sve istaknutiju ulogu Grčke, dok američke energetske kompanije, uključujući ExxonMobil i Chevron, već učestvuju u istraživanju „of šor“ blokova u Grčkoj, što dodatno integriše zemlju u širi transatlantski energetski lanac.

Između energetske zavisnosti i zelene tranzicije: obnovljivi izvori kao sledeći sloj moći

Iako Grčka jača svoju poziciju, analitičari upozoravaju na paradoks koji prati ovu transformaciju. Evropska unija, s jedne strane, nastoji da smanji zavisnost od fosilnih goriva, dok s druge strane dugoročni TPG ugovori mogu stvoriti novu vrstu zavisnosti – ovog puta od američkog gasa. Pored toga, TPG ostaje skuplji i volatilniji u poređenju sa cevovodnim gasom, što može uticati na dugoročnu stabilnost evropskog energetskog sistema.

Iako se energetska priča Grčke trenutno snažno vezuje za gas, dugoročni potencijal leži u obnovljivim izvorima energije. Zemlja ima visok potencijal za solarnu energiju zahvaljujući velikom broju sunčanih dana godišnje, kao i značajne vetro-resurse, posebno u Egejskom moru i na ostrvima. U kombinaciji sa planiranim interkonekcijama za prenos električne energije ka Balkanu i centralnoj Evropi, Grčka može postati izvoznik „zelene struje“, što bi dodatno učvrstilo njenu energetsku poziciju.

Evropska unija aktivno podržava projekte koji smanjuju zavisnost od pojedinačnih snabdevača i jačaju energetsku otpornost. U tom kontekstu, Grčka se uklapa kao prirodan kandidat za razvoj energetskog čvora. Međutim, konkurencija je značajna. Turska, Bugarska i Italija takođe razvijaju TPG kapacitete nastojeći da zauzmu sličnu ulogu u regionalnoj distribuciji energije. To znači da će buduća pozicija Grčke zavisiti ne samo od infrastrukture, već i od političke stabilnosti, regulatornog okvira i brzine investicija.

Ključno čvorište, ali ne i jedini centar

Grčka se danas nalazi u jedinstvenoj poziciji između geografije, geopolitike i energetske tranzicije. Njena infrastruktura, TPG kapaciteti i gasovodni pravci omogućavaju joj da postane važan energetski čvor jugoistočne Evrope.

Međutim, umesto jedinstvenog „energetskog centra Evrope“, realniji scenario jeste mreža regionalnih čvorišta, u kojoj Grčka zauzima sve značajniju, ali ne i monopolsku ulogu u mreži budućeg evropskog energetskog sistema. U tom smislu, njena budućnost zavisiće od ravnoteže između američkog TPG-a, evropske energetske politike i sopstvenog kapaciteta da se razvije u tranzitno, ali i održivo energetsko čvorište.

Ipak, zaključivanjem dugoročnih gasnih ugovora, Evropska unija bi mogla da ugrozi ne samo ciljeve svoje zelene tranzicije, već i energetsku autonomiju – zamenjujući zavisnost od ruskih energenata novom zavisnošću od američkog TPG-a. Iako Vašington obećava stabilno i pouzdano snabdevanje, evropski lideri upozoravaju na opasnost od prevelike zavisnosti, naročito u svetlu ranije konfrontacione politike Donalda Trampa prema Evropi.

Zbog toga su ambicije Grčke da postane regionalno energetsko čvorište usko povezane s načinom na koji će Brisel upravljati osetljivim odnosima sa Sjedinjenim Državama.

Autor: Aleksa Jadžić